การสังเคราะห์ข้อมูลผลงาน อสม. ดีเด่นระดับชาติ
และ อสม.ดีเยี่ยม



กลุ่มของผลงาน  การจัดการสุขภาพชุมชน อสม. ดีเด่นระดับชาติ     ปีที่ได้รับรางวัล พ.ศ.๒๕๕๗

ชื่อผลงาน  ภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อการจัดการสุขภาพชุมชน บ้านหมู่ ๕ ตำบลดอกล้ำ อำเภอปทุมรัตน์ จังหวัดร้อยเอ็ด

สาขาที่เด่นของผลงาน  สาขาภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ

เจ้าของผลงาน (อสม.)  นายจันทร์ ภูมิลุน

สถานที่ติดต่อ   บ้านเลขที่ ๑๐๙ หมู่ ๕ ตำบลดอกล้ำ อำเภอปทุมรัตน์ จังหวัดร้อยเอ็ด

บทคัดย่อ

ประเทศไทยอุดมสมบูรณ์ไปด้วยสมุนไพรนานาสายพันธุ์และถูกนำมาประยุกต์ใช้ให้เกิดประโยชน์ต่างๆ กลายมาเป็นภูมิปัญญาพื้นบ้าน (ท้องถิ่น) สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นต่อเนื่องมาหลายร้อยปี การรักษาพยาบาลเบื้องต้นด้วยภูมิปัญญาพื้นบ้านเป็นอีกหนึ่งทางเลือกสำหรับการรักษาอาการเจ็บไข้ของชาวบ้าน ผลงานของอสม.ชิ้นนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อนำภูมิปัญญาพื้นบ้านมาประยุกต์ใช้สำหรับการจัดการสุขภาพชุมชน ณ บ้านโนนสะอาด ต,ดอกล้ำ อ.ปทุมรัตน์ จ.ร้อยเอ็ด ระหว่าง พ.ศ.๒๕๕๕-๒๕๕๖ มีการจัดตั้งชมรมสมุนไพรของชุมชนภายใต้การจัดการบริหารที่เน้นการมีส่วนร่วมของชุมชน ดำเนินกิจกรรมต่างๆ เช่น การถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านภูมิปัญญาพื้นบ้าน นวัตกรรม และ การแพทย์แผนไทย เป็นต้น นวัตกรรมลูกกลิ้งดอกล้ำที่ทำจากเปลือกหอยและปูนกินหมาก สามารถใช้ประโยชน์ในการระงับกลิ่นกายและเป็นที่พึงพอใจของชาวบ้าน ขณะที่ภูมิปัญญาพื้นบ้านที่นำไปใช้ให้เกิดประโยชน์ทางด้านการจัดการสุขภาพชุมชน เช่น สมุนไพรแก้อาการปวด การนวด และชุดสมุนไพรสำหรับบำรุงดิน บำบัดน้ำเสีย และถ่ายพยาธิสำหรับวัวควาย เป็นที่ยอมรับของชาวบ้าน

สถานการ์และความสำคัญของปัญหา

ปัญหาสุขภาพของคนไทยส่วนใหญ่มีสาเหตุมาจากการมีพฤติกรรมสุขภาพที่ไม่เหมาะสม กินยาแผนปัจจุบันมากเกินความจำเป็น รวมทั้งขาดองค์ความรู้และทัศนคติที่จะนำเอาภูมิปัญญาพื้นบ้านไปใช้ในการแก้ปัญหาสุขภาพ เป็นต้น พื้นที่ของประเทศไทยอุดมสมบูรณ์ไปด้วยสมุนไพรนานาชนิด อีกทั้งยังมีภูมิปัญญาพื้นบ้านที่สืบทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่นติดต่อกันมาหลายร้อยปี เป็นที่น่าเสียดายว่าคนรุ่นใหม่ไม่ค่อยให้ความสำคัญต่อภูมิปัญญาพื้นบ้าน ถ้าหากเราได้ลงมือทำการอย่างจริงจัง ภูมิปัญญาพื้นบ้านจะสามารถนำมาก่อให้เกิดประโยชน์ต่อการจัดการสุขภาพชุมชน ทำให้ชาวบ้านในชุมชนมีสุขภาพเข้มแข็งอย่างยั่งยืน

แนวคิดในการดำเนินการ/กรอบแนวคิด

ดำเนินงาน ในพื้นที่บ้านโนนสะอาด หมู่ ๕ ตำบลดอกล้ำ อำเภอปทุมรัตน์ จังหวัดร้อยเอ็ด ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๕๕-๒๕๕๖

วัตถุประสงค์

เพื่อภูมิปัญญาพื้นบ้านมาใช้ในการจัดการสุขภาพชุมชน เช่น การแพทย์แผนไทย ณ พื้นที่บ้านโนนสะอาด หมู่ ๕ ตำบลดอกล้ำ อำเภอปทุมรัตน์ จังหวัดร้อยเอ็ด

วิธีการ/ขั้นตอน/กระบวนงาน

แผนงานการจัดการสุขภาพชุมชน ถูกจัดทำขึ้นภายใต้การมีส่วนร่วมของชุมชน ทีมงาน อสม.เข้ารับการฝึกอบรมทางด้านสมุนไพรและภูมิปํญญาพื้นบ้าน ก่อนออกปฏิบัติหน้าที่ในชุมชน

นวัตกรรมลูกกลิ้งระงับกลิ่นตัวดอกล้ำ ทำจากเปลือกหอยที่ทำความสะอาดและนำไปเผาไฟ ป่นให้ละเอียด เติมน้ำสะอาดและกวนให้เข้ากัน เติมปูนกินหมากลงไปพอเหมาะ และ นำไปกรอง จากนั้นจึงผสมน้ำหอมลงไปให้พอเหมาะ แล้วนำไปบรรจุลงขวด พร้อมสำหรับการใช้งานทาลักแล้เพื่อระงับกลิ่นตัว

นวัตกรรมเพื่อสุขภาพอื่นๆ เช่น ไม่คู่ดูแลกาย (นวดตามจุดต่างๆของร่างกายด้วยตนเอง) หนึ่งคู่ดูแลเท้า (นวดฝ่าเท้าด้วยตนเอง) และ หนึ่งสายคลายกล้ามเนื้อ (คลายเส้นและกล้ามเนื้อด้วยตนเอง) ถูกผลิตขึ้นมาเพื่อให้ชาวบ้านได้ใช้เพื่อสุขภาพที่ดี

บทบาทของอสม. ทีมงานอสม.ชักชวนให้ชาวบ้านปลูกพืชผักและสมุนไพรไว้รอบบ้านอย่างน้อย ๑๐ ชนิด จัดการถ่ายทอดองค์ความรู้ในการนำสมุนไพรมาใช้ประโยชน์ด้วยการประชุมและใช้หอกระจายเสียงของหมู่บ้าน รวมทั้งการสาธิตและปฏิบัติในการนำภูมิปัญญาพื้นบ้านมาใช้ประโยชน์เพื่อสุขภาพ

การประเมินผลสำเร็จของผลงาน

วิธีการประเมินผลสำเร็จ (การเก็บรวบรวมข้อมูล ฯลฯ) กิจกรรมการถ่ายทอดองค์ความรู้ การปลุกพืชผักและสมุนไพร การสาธิตและปฏิบัติในการนำภูมิปัญญาพื้นบ้านมาใช้ประโยชน์เพื่อสุขภาพ

ผลผลิตที่เกิดขึ้น
• ผู้เขียน (อสม.เจ้าของผลงาน) เป็นผู้นำในการถ่ายทอดองค์ความรู้ด้านภูมิปัญญาพื้นบ้านให้กับทีมงานอสม. และชาวบ้าน ผ่านรูปแบบการประชุม และการใช้หอกระจายเสียงของหมู่บ้าน ซึ่งชาวบ้าน ๗๕ หลังคาเรือนได้ปลุกพืชผักและสมุนไพรเอาไว้สำหรับบริโภคและใช้สำหรับภูมิปัญญาพื้นบ้านเพื่อสุขภาพ
• ชุดสมุนไพรบรรเทาอาการปวดที่ทำจากโลดทะนงแดง สามารถนำมาใช้บรรเทาปวดให้กับชาวบ้านได้ประสบความสำเร็จ ๑๐๒ ราย ระหว่าง พ.ศ.๒๕๕๓-๒๕๕๖ (๓๒ ราย ในปี พ.ศ.๒๕๕๖) ขณะที่การบำบัดด้วยการนวด และบำบัดด้วยสมุนไพร ประสบความสำเร็จ ๔๓ และ ๒๐๓ ราย ตามลำดับ เมื่อพ.ศ.๒๕๕๖
• นวัตกรรมต่างๆที่ผลิตขึ้นมา เช่น ลูกกลิ้งระงับกลิ่นตัวดอกล้ำ ไม่คู่ดูแลกาย หนึ่งคู่ดูแลเท้า และ หนึ่งสายคลายกล้ามเนื้อ สามารถนำไปใช้ประโยชน์สำหรับการดูแลสุขภาพได้จริง เป็นที่พึงพอใจของชาวบ้าน อีกทั้งภูมิปัญญาพื้นบ้านยังถูกนำไปใช้ในการบำรุงดิน บำบัดน้ำเสีย และถ่ายพยาธิในสัตว์เลี้ยงจำพวก โค และ กระบือ เป็นต้น

ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น ภูมิปัญญาพื้นบ้านได้ถูกนำมาใช้ในการจัดการแก้ปัญหาสุขภาพชุมชนได้ประสบความสำเร็จ กระทั่งเข้ามาอยู่ในวิถีชีวิตของชาวบ้านโนนสะอาด ชาวบ้านรู้จักการปลุกพืชผักและสมุนไพรเอาไว้บริโภคและสำหรับการรักษาพยาบาลเบื้องต้นด้วยภูมิปัญญาพื้นบ้าน และได้กลายมาเป็นแบบอย่างที่ดีสำหรับชุมชนอื่นๆนำไปปฏิบัติต่อไป

ปัจจัยแห่งความสำเร็จ/ปัจจัยสนับสนุนให้เกิดความสำเร็จของผลงาน

ด้านเจ้าของผลงาน นายจันทร์ ภูมิลุน ปราชญ์ชาวบ้านที่เชี่ยวชาญทางด้านสมุนไพรและภูมิปัญญาพื้นบ้าน ได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้และประสบการณ์มาจากบิดาที่เสียชีวิตไปแล้ว มีความตั้งใจจริงในการนำภูมิปัญญาพื้นบ้านเผื่อแผ่ให้กับเพื่อนบ้านและชุมชนมาโดยตลอด

ด้านทีมพี่เลี้ยง ทีมพี่เลี้ยงจาก รพ.สต. ดอกล้ำ สนับสนุนทางด้านวิชาการ

ด้านทีมบริหารจัดการ ทีมงาน อสม. มีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน และเป็นทีมงานคุณภาพที่มีความมุ่งมั่นที่จะนำภูมิปัญญาพื้นบ้านมาใช้ประโยชน์ต่อชุมชนอย่างเป็นรุปธรรม

ประวัติของ อสม.

นายจันทร์ ภูมิลุน อายุ ๕๘ ปี นับถือศาสนาพุทธ สำเร็จการศึกษาชั้นประถมศึกษาปีที่ ๔ ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ระยะเวลาการเป็น อสม. ๒๗ ปี